Zakaz konkurencji w umowie B2B – na czym polega i kiedy się go stosuje?

Wiele firm zastanawia się, w jaki sposób zabezpieczyć swoje know-how, wiedzę czy tajemnice handlowe przed wykorzystaniem ich przez konkurencję. Szczególnie teraz – w dobie rosnącej popularności umów B2B (business-to-business), zawieranych między przedsiębiorcami. Z pomocą przychodzi klauzula o zakazie konkurencji, która skutecznie chroni nasze interesy. Na czym polega to rozwiązanie i kiedy warto się na nie zdecydować? Odpowiadamy!

Czym jest zakaz konkurencji?

Zakaz konkurencji to umowa, na podstawie której jedna ze stron zobowiązuje się do nieprowadzenia działalności konkurencyjnej wobec drugiej strony. Zakaz konkurencji dotyczy m.in. świadczenia pracy – na podstawie umowy o pracę lub innej umowy cywilnoprawnej – na rzecz podmiotu konkurencyjnego.

Umowa o zakazie konkurencji może być zawierana między: 

• pracodawcą a pracownikiem (umowa o pracę)
• zleceniodawcą a zleceniobiorcą (umowa zlecenia)
• zleceniodawcą a agentem (umowa agencyjna)
• wykonawcą a zamawiającym (umowa B2B)

W polskim porządku prawnym zakaz konkurencji między pracodawcą a pracownikiem (w ramach stosunku pracy) został uregulowany w ustawie z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (dalej jako KP). W przypadku innych umów cywilnoprawnych (umowy zlecenia i umowy agencyjnej) obowiązują przepisy Kodeksu cywilnego. 

Omawiana w tekście umowa B2B to tzw. umowa nienazwana, do której stosuje się ogólne przepisy prawa cywilnego.

Ważne

Zakaz konkurencji może obowiązywać w trakcie trwania stosunku prawnego, a także po jego zakończeniu, co wiąże się z ewentualnością wypłacania odszkodowania na rzecz pracownika lub wykonawcy.

Zakaz konkurencji w umowie B2B

Umowa B2B to osobna forma współpracy, która nie została szczegółowo uregulowana w Kodeksie cywilnym. Oznacza to, że strony kształtują jej treść w sposób swobodny, ale nie nieograniczony. Kodeks pracy nie ma w tym przypadku zastosowania, ponieważ między stronami nie nawiązuje się stosunek pracy. 

Warto jednak pamiętać, że umowa B2B podlega ogólnym przepisom prawa cywilnego. W szczególności istotne są tu zasada swobody umów czy regulacje dotyczące nieważności czynności prawnej.

Zgodnie z art. 353 Kodeksu cywilnego strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. 

Co to oznacza w praktyce? Klauzula o zakazie konkurencji w umowie B2B powinna opierać się na 3 głównych zasadach:

• jej sens został zachowany
• nie zawiera postanowień, które są sprzeczne z przepisami prawa
• nie godzi w zasady współżycia społecznego (np. nadużycie uprzywilejowanej pozycji przez jedną ze stron)

Dowiedz się więcej: Sprzedaż B2B – na czym polega, jak działa i jak ją skutecznie rozwijać?

Zakaz konkurencji a umowa o pracę

Ten artykuł w całości dotyczy umowy B2B. Jednak dla lepszego zrozumienia, czym jest zakaz konkurencji, przytaczamy informacje dotyczące zagadnienia w kontekście stosunku pracy, czyli umowy o pracę. Pamiętaj, że obie formy – współpracę B2B oraz umowę o pracę – porównasz szybko w naszym kalkulatorze UoP vs B2B.

Co do zasady pracownik na umowie o pracę nie powinien podejmować działalności szkodzącej swojemu pracodawcy, w tym również działalności konkurencyjnej. Przepisy w art. 100 § 2 pkt 4 KP wskazują, że jednym z obowiązków pracownika jest: dbać o dobro zakładu pracy, chronić jego mienie oraz zachować w tajemnicy informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę. Nie zawsze jednak można ustalić, czy konkretne działanie, godzące w dobro zakładu pracy, jest w rzeczywistości działalnością konkurencyjną.

Dlatego też pracodawca może zawrzeć z pracownikiem odrębną umowę o zakazie konkurencji, która zabezpieczy jego interesy, know-how czy tajemnicę handlową. Taka umowa może być zawarta w samej umowie o pracę (jako dodatkowa klauzula) lub jako odrębny dokument. Pamiętaj jednak, że zgodnie z art. 101 KP umowa o zakazie konkurencji wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności.

Kodeks pracy – w art. 101 § 2 – przyznaje także pracodawcy możliwość wytoczenia powództwa o wyrównanie szkody, którą poniósł w wyniku naruszenia przez pracownika zakazu konkurencji. Sprawy w tym zakresie rozstrzyga sąd pracy.

Zastanawiasz się nad przejściem na B2B? Oszacuj możliwe zarobki na rękę – nasz kalkulator B2B pomoże Ci podjąć najlepszą decyzję.

Księgowi inFaktu Ocena Cena

Patryk Ciesielski

9.4 Znakomity

Cena od 219 zł netto / m-c

Zobacz ofertę

Damian Witczak

9.6 Znakomity

Cena od 280 zł netto / m-c

Zobacz ofertę

Dorota Wojciechowska

9.5 Znakomity

Cena od 300 zł netto / m-c

Zobacz ofertę

Zobacz wszystkich księgowych

Klauzula o zakazie konkurencji w umowie B2B – kwestie prawne i praktyczne

Zakaz konkurencji jest często stosowany w kontraktach B2B, w szczególności w branżach związanych z IT. W praktyce może prowadzić do wielu nieporozumień między stronami. Sprawdźmy zatem, jakie są najważniejsze cechy tej umowy, aby lepiej zrozumieć jej charakter i uniknąć niepotrzebnych problemów i wątpliwości interpretacyjnych.

Czym jest działalność konkurencyjna?

Istotą każdej umowy o zakazie konkurencji jest powstrzymywanie się przez jedną ze stron od działalności konkurencyjnej w czasie trwania stosunku prawnego lub po jego zakończeniu. Niestety w polskim prawie nie istnieje definicja tego pojęcia. Rozumie się je w zależności od brzmienia postanowień umowy, specyfiki działalności gospodarczej czy orzecznictwa sądów.

Za działalność konkurencyjną uznamy każdą aktywność, która zagraża interesom gospodarczym innego przedsiębiorcy. Musi ona obejmować ten sam rynek i polegać na sprzedawaniu tych samych usług, produktów lub rozwiązań. 

W podobnym tonie wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 września 2015 r. (sygn. akt II PK 256/14). Konkurencyjną działalnością jest aktywność przejawiająca się w tym samym lub takim samym zakresie przedmiotowym i skierowana do tego samego kręgu odbiorców, pokrywająca się – chociażby częściowo – z zakresem działalności podstawowej lub ubocznej pracodawcy i jest uznana za konkurencyjną w umowie stron.

Warto dodać, że działalność konkurencyjna opiera się zazwyczaj na 5 głównych fundamentach:

1. Podobny zakres działalności gospodarczej – dotyczy tych samych lub pokrewnych branż, które sprzedają zbliżone produkty lub usługi, nawet jeżeli działalność pokrywa się tylko w pewnym stopniu
2. Wspólny rynek zbytu – towary lub usługi są kierowane do tego samego odbiorcy, na tym samym obszarze geograficznym (np. na terytorium Polski)
3. Zagrożenie dla biznesu – działanie w obiektywny sposób narusza interes innego przedsiębiorcy, czyli powoduje utratę klientów, spadek zysków czy osłabienie pozycji na rynku
4. Dostęp do informacji poufnych – umowa o zakazie konkurencji ma na celu ochronę zasobów firmy, takich jak know-how, innowacyjne rozwiązania czy kontakty biznesowe
5. Prowadzenie firmy na własny rachunek – samodzielne wykonywanie działalność gospodarczej, która w bezpośredni sposób rywalizuje z byłym pracodawcą to również działalność konkurencyjna

Konkurencja pośrednia – na czym polega i czy jej również dotyczy zakaz konkurencji?

Konkurencja pośrednia ma miejsce, gdy przedsiębiorcy oferują różne produkty lub usługi, które zaspokajają potrzeby tych samych odbiorców. Oznacza to, że nie działają w tej samej branży, ale walczą o uwagę tego samego klienta.Przykłady: kino i platforma streamingowa lub rower miejski i komunikacja miejska.

Wykonywanie takiej działalności na własny rachunek lub praca na rzecz takiego podmiotu – może naruszać zakaz konkurencji, tylko gdy zostanie to precyzyjnie określone w treści umowy. Sąd każdorazowo ocenia, czy dana aktywność nosi znamiona konkurencyjności, a zbyt szeroki i nieproporcjonalny zakaz może zostać uznany za nieważny.

Zakaz konkurencji w umowie B2B – czas trwania

Powszechną praktyką jest, że zakaz konkurencji obowiązuje przez cały okres współpracy, ale wielu przedsiębiorców decyduje się utrzymać go w mocy także po jej zakończeniu. Przyjrzyjmy się, czym różnią się te dwie sytuacje i jakie konsekwencje prawne niosą dla wykonawcy i zamawiającego.

Zakaz konkurencji w trakcie trwania umowy B2B

Zawarcie umowy o zakazie konkurencji, która obowiązuje przez cały okres współpracy, nie budzi wątpliwości. To częsta praktyka, mająca na celu ochronę przedsiębiorcy i zasobów jego firmy. 

Czy w takim przypadku wykonawca ma prawo do odszkodowania za niepodejmowanie działalności konkurencyjnej? Przepisy nie przewidują obowiązku wypłaty takiego świadczenia po stronie zamawiającego. Niemniej – zgodnie z zasadą swobody umów – strony mogą umówić się w tej kwestii inaczej.

Zakaz konkurencji po zakończeniu umowy B2B

Wielu przedsiębiorców zawiera umowę o zakazie konkurencji po zakończeniu współpracy B2B. W praktyce przyjmuje się, że taka umowa powinna trwać maksymalnie 2 lata. Zwykle okres ten jest krótszy i wynosi od 6 miesięcy do roku.

A jak w tym wypadku wygląda kwestia odszkodowania? Po zakończeniu umowy B2B odszkodowanie nie jest obowiązkowe i zależy od porozumienia stron, choć w niektórych przypadkach jego brak może naruszać zasady współżycia społecznego. Przeczytasz o tym w dalszej części artykułu.

Zasięg terytorialny klauzuli o zakazie konkurencji w umowie B2B

Umowa o zakazie konkurencji obowiązuje na obszarze wskazanym przez strony. Zasięg terytorialny powinien być ustalony w sposób proporcjonalny i zgodny z interesem gospodarczym zamawiającego. 

Jeżeli jego przedsiębiorstwo działa wyłącznie na terytorium Polski, zakaz na obszarze całej Unii Europejskiej może zostać uznany za zbyt szeroki i naruszający zasady współżycia społecznego. W przypadku firm o zasięgu globalnym lub należących do międzynarodowej grupy kapitałowej zasięg terytorialny umowy o zakazie konkurencji może kształtować się inaczej.

Kary umowne za złamanie zakazu konkurencji

Kara umowna ma na celu zabezpieczenie jednej ze stron w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonywania zobowiązania. Winny naruszenia płaci stosowną karę finansową, a poszkodowany nie musi wykazywać poniesionej szkody. Wysokość kary umownej powinna być proporcjonalna i adekwatna do stopnia naruszenia.

Kary umowne stosuje się często w umowach o zakazie konkurencji między przedsiębiorcami. Strony ustalają ich wysokość w sposób dowolny. Należy jednak pamiętać, aby zrobić to z głową, co pozwoli uniknąć niepotrzebnych problemów. Strony mogą skorzystać ze stałej kwoty (np. 10 tys. zł), wartości procentowej lub wybrać inną metodę. 

Określając wysokość kary umownej, miej na uwadze 5 poniższych wytycznych:

• Charakter zobowiązania – im wyższy stopień naruszenia, tym wyższa kara
• Wartość umowy – wysokość kary umownej może być uzależniona od wynagrodzenia wykonawcy lub wypłacanego mu odszkodowania
• Wysokość szkody – kara umowna powinna pokryć w całości szkodę poniesioną przez poszkodowanego; jako szkodę rozumie się stratę w majątku i utracone korzyści
• Racjonalność świadczenia – strona winna naruszenia powinna mieć realną możliwość zapłaty całej sumy pieniężnej; sąd może zmniejszyć wysokość kary umownej, jeżeli uzna ją za wygórowaną
• Zgodność z prawem i zasadami współżycia społecznego

Ważne

W umowie o zakazie konkurencji powinno znaleźć się postanowienie, które ustanawia prawo do żądania odszkodowania na zasadach ogólnych. Takie rozwiązanie pozwala zabezpieczyć interesy strony pokrzywdzonej, gdy poniesiona szkoda znacząco przewyższa wysokość kary umownej.

Zakaz konkurencji w branżach IT, wolnych zawodach czy marketingu – istotne różnice

Umowa o zakazie konkurencji, aby była skuteczna i spełniała swoją funkcję, powinna być dopasowana do konkretnej działalności gospodarczej, jaką prowadzi przedsiębiorca. Oznacza to, że jej postanowienia będą różnić się w zależności od branży.

Branża IT opiera się na nowych technologiach, oprogramowaniu, bazach danych (SQL, NoSQL), algorytmach, automatyzacji czy sposobie zarządzania projektami. Zakaz konkurencji ma na celu ochronę własności intelektualnej, know-how i danych klientów, które mogłyby wzmocnić konkurencję i zagrozić interesom firmy. 

Wolne zawody wykonują pracę, która wymaga specjalistycznych umiejętności, zaufania i renomy, a czasami uprawnień zawodowych. W tej branży zakaz konkurencji ma na celu ochronę bazy klientów, reputację, know-how czy metod pracy, które są integralną częścią działalności zawodowej. 

Branża marketingowa opiera się na kreatywności, poufnych informacjach dotyczących klientów czy dużej rotacji pracowników, których umiejętności są cenione przez konkurencję. Zakaz konkurencji ma na celu ochronę strategii marketingowych, list klientów, know-how, danych analitycznych czy unikalnych koncepcji kreatywnych.

Jak wygląda umowa o zakazie konkurencji B2B?

Sprawdźmy, jakie elementy formalne powinna zawierać umowa o zakazie konkurencji, aby była skuteczna i we właściwy sposób chroniła interesy stron.

Forma prawna umowy o zakazie konkurencji

Standardowa umowa o zakazie konkurencji pomiędzy pracodawcą a pracownikiem wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności. Taki warunek wprowadza Kodeks pracy, ale tylko w sytuacji, gdy między stronami nawiązuje się stosunek pracy. 

Z kolei Kodeks cywilny nie narzuca, aby inne umowy cywilnoprawne (umowa zlecenia czy umowa agencyjna) i ich klauzule miały konkretną formę. Mogą być zawarte ustnie, pisemnie, a nawet w sposób dorozumiany. 

Podobnie jest z umową B2B i klauzulą o zakazie konkurencji, co do których przepisy nie formułują wprost wymagań odnośnie formy prawnej. Jednak ze względu na szczególny charakter relacji business-to-business, jej profesjonalizm, równość stron oraz pewność obrotu gospodarczego umowy takie powinny być zawarte na piśmie.

Jakie elementy powinna zawierać klauzula o zakazie konkurencji w umowie B2B?

Dobrze skonstruowana umowa o zakazie konkurencji składa się z 10 kluczowych fragmentów:

1. Elementy podstawowe – określenie stron, data i miejsce zawarcia umowy oraz podpisy wykonawcy i zamawiającego
2. Przedmiot umowy – czyli zobowiązanie jednej ze stron do powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej
3. Definicję działalności konkurencyjnej – to kluczowy element umowy. Pamiętaj, aby określić go precyzyjnie i trafnie. Staraj się unikać ogólników, ogólnych odniesień do „całej branży” czy kodu PKD, który nie zawsze wskazuje, czym zajmuje się przedsiębiorca. Skup się na konkretach, opisz swoje usługi, produkty, bazę klientów i na czym polega Twoja działalność gospodarcza. Jeżeli to możliwe, zapisz konkurencję z nazwy, aby uniknąć nieporozumień
4. Zasięg terytorialny – wskaż obszar geograficzny, na którym ma obowiązywać zakaz (np. terytorium Polski lub Unii Europejskiej)
5. Czas trwania zakazu – określ czas obowiązywania umowy; pamiętaj, że zakaz bezterminowy może zostać uznany za nieważny
6. Wysokość odszkodowania – czyli rekompensata finansowa, którą otrzyma wykonawca za powstrzymywanie się od działalności konkurencyjnej. Wskaż sposób i termin wypłaty (miesięcznie lub jednorazowo) oraz warunki utraty prawa do odszkodowania
7. Kary umowne – ustal kary umowne w sposób dokładny i proporcjonalny do poniesionej szkody oraz procedurę ich dochodzenia. Pamiętaj, że zbyt wygórowana kara umowna może zostać zmniejszona przez sąd
8. Zwolnienie z zakazu konkurencji – warto zaplanować, w jakich okolicznościach umowa o zakazie konkurencji może być rozwiązania, np. w przypadku niewywiązywania się ze zobowiązania przez jedną ze stron lub na mocy porozumienia
9. Klauzula poufności NDA i Non-Solicitation – to częsty dodatek do umowy o zakazie konkurencji. Klauzula poufności opisuje, jakie informacje są uznane za tajne i nakłada na strony obowiązek zachowania poufności. Klauzula Non-Solicitation zobowiązuje jedną ze stron do niepozyskiwania klientów, z którymi miała kontakty w ramach poprzedniej współpracy
10. Postanowienia dodatkowe – wskaż sąd właściwy do rozstrzygania sporów wynikających z umowy, kwestie dochodzenia odszkodowania ponad wysokość kary umownej oraz obowiązek informacyjny w przypadku podjęcia nowego zatrudnienia, które mogłoby być uznane za konkurencyjne

Niedozwolone postanowienia umowne – kiedy zakaz konkurencji jest nieważny?

Zakaz konkurencji w umowach B2B nie może naruszać zasad współżycia społecznego, łamać prawa oraz wypaczać natury stosunku prawnego. Aby klauzula była skuteczna, musi zostać skonstruowana w sposób proporcjonalny, racjonalny i uzasadniony. Co to oznacza w praktyce? 

Klauzula o zakazie konkurencji dotyczy działalności gospodarczej, którą faktycznie wykonuje pracodawca. Jeżeli zakaz jest skonstruowany w sposób ogólny, niejasny lub przesadny, może zostać uznany za nieważny. Zakaz konkurencji nie może nadmiernie ograniczać drugiej strony, wyłączając jej możliwości, aby podjęła zatrudnienie.

Umowa o zakazie konkurencji nie może być zawarta na czas nieokreślony. Wyłączenie wykonawcy z rynku pracy na okres dłuższy niż jest to zasadne, narusza swobodę zatrudnienia. Zakaz konkurencji ma chronić przedsiębiorcę, w szczególności jego interes gospodarczy, tajemnice przedsiębiorstwa czy know-how. Jeżeli wykonawca nie miał dostępu do takich informacji, zakaz jest bezprzedmiotowy.

Ważne

Zakaz konkurencji będzie skuteczny, gdy sporządzisz go na piśmie, precyzyjnie określisz definicję działalności konkurencyjnej, czas trwania i zasięg terytorialny oraz nadasz mu odpłaty charakter.

Zakaz konkurencji w umowie B2B a odszkodowanie

Odszkodowanie, czyli ekwiwalent pieniężny, ma na celu zrekompensowanie jednej ze stron ograniczeń, jakie doznaje w prowadzeniu działalności gospodarczej lub poszukiwaniu pracy. Jak wspomnieliśmy, przepisy prawa cywilnego nie formułują obowiązku wypłaty odszkodowania w przypadku zakazu konkurencji w umowie B2B. 

Takie stanowisko wyraził w orzecznictwie Sąd Najwyższy, który w wyroku z dnia 5 grudnia 2013 r. (V CSK 30/13) stwierdził, że: Klauzula konkurencyjna bez ekwiwalentu, przy zastrzeżeniu kary umownej za jej naruszenie, mimo braku symetrii nie traci sensu gospodarczego i mieści się w granicach lojalności kontraktowej. Zleceniobiorca nie był słabszą stroną, a uzyskana przez niego wiedza zagrażała interesom ekonomicznym powoda w wypadku wykorzystania jej w interesie innego przedsiębiorcy.

Trzeba mieć jednak na uwadze zasady współżycia społecznego, które w niektórych przypadkach mogą uzasadniać rekompensatę finansową. Zakaz konkurencji, który faktycznie wyłączy wykonawcę z rynku pracy, na okres dłuższy niż rok, ze względu na jego wysokie umiejętności, specjalizację czy posiadaną wiedzę, powinien być dokonany za odszkodowaniem. 

W jakiej wysokości należy wypłacić odszkodowanie? 

Strony mogą umówić na konkretną sumę według własnego uznania. Muszą mieć na uwadze: okres obowiązywania umowy, zakres zakazu konkurencji, wynagrodzenie wykonawcy czy posiadaną przez niego wiedzę o know-how i tajemnicach zawodowych. Odszkodowanie wypłaca się zazwyczaj miesięcznie lub jednorazowo.

Strony mogą również skorzystać z wymagań stawianych przez Kodeks pracy, który w art. 101 § 3 wskazuje, że odszkodowanie nie może być niższe od 25% wynagrodzenia otrzymanego przez pracownika przed ustaniem stosunku pracy przez okres odpowiadający okresowi obowiązywania zakazu konkurencji; odszkodowanie może być wypłacane w miesięcznych ratach.

Zastanawiasz się, jak wygląda kwestia podatkowa w przypadku takiego odszkodowania? Przenieś księgowość do inFaktu – nasi księgowi zaopiekują się sprawami związanymi z Twoimi rozliczeniami!

Jak negocjować umowę o zakazie konkurencji? 6 wskazówek

Przedstawiamy 6 wskazówek, jak negocjować treść klauzuli o zakazie konkurencji, aby osiągnąć porozumienie i zabezpieczyć swoje prawa i interesy:

1. Dowiedz się, jakie standardy panują w Twojej branży co do zakazu konkurencji; na co zwracają uwagę pracodawcy i jakie postanowienia najczęściej uwzględniają w umowach
2. Oceń, czy zakaz i odszkodowanie będą dla Ciebie opłacalne finansowo
3. Zadbaj, aby postanowienia umowy były precyzyjne i konkretne; unikaj ogólników i luźnych sformułowań
4. Sprawdź, czy zasady dotyczące kar umownych nie są zbyt restrykcyjne. Pamiętaj, że możesz się nie zgodzić na niekorzystne dla Ciebie postanowienia 
5. Jeżeli masz jakieś wątpliwości co do brzmienia umowy, skontaktuj się z prawnikiem, który pomoże Ci zrozumieć wszystkie przepisy i przedstawić najlepsze dla Ciebie warunki
6. Negocjuj! Nie bój się rozmawiać ze swoim kontrahentem. To naturalny element negocjacji między równymi stronami

Podsumowanie

Umowa o zakazie konkurencji B2B ogranicza działalność konkurencyjną byłego kontrahenta. Jej konstrukcja oparta jest na zasadzie swobody umów. Strony ustalają jej treść w sposób dowolny, byleby nie sprzeciwiała się naturze stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Zakaz konkurencji może obowiązywać w trakcie trwania umowy B2B, a także po jej zakończeniu.

Odszkodowanie nie jest obowiązkowe, chyba że jego brak narusza zasady współżycia społecznego. To rozwiązanie, które w kompleksowy sposób pozwala zabezpieczyć interesy przedsiębiorstwa, jego pozycję rynkową, know-how czy relacje z klientami. 

FAQ – najczęściej zadawane pytania o zakazie konkurencji w umowie B2B