Urlop siła wyższa 2026 – “awaryjne” dni wolne na UoP [PRZYKŁADY]

Zdarzenie w szkole u dziecka, telefon o wypadku rodzica, pilna sprawa w domu – takie sytuacje zdarzają się nagle i wymagają natychmiastowej reakcji. Od 2023 roku polski Kodeks pracy daje pracownikom narzędzie na takie chwile – urlop z powodu siły wyższej. To dodatkowe wolne w wymiarze 2 dni lub 16 godzin w ciągu roku. Sprawdź, komu obecnie przysługuje urlop i jak się o niego ubiegać.

Czym jest siła wyższa?

Pojęcie siły wyższej pochodzi z prawa cywilnego i nie ma swojej ustawowej definicji – zarówno w Kodeksie cywilnym, jak i w Kodeksie pracy. Doktryna prawnicza określa siłę wyższą jako zdarzenie nadzwyczajne, zewnętrzne i niezależne od woli człowieka, któremu nie można było zapobiec, a które i tak nastąpiłoby niezależnie od podjętych działań.

Klasycznie siłę wyższą wiąże się z żywiołami – powodziami, huraganami, trzęsieniami ziemi, pożarami czy suszami. W praktyce prawa pracy pojęcie to jest rozumiane znacznie szerzej. Obejmuje także nagłe, nieprzewidziane zdarzenia losowe w życiu rodzinnym pracownika, takie jak choroba czy wypadek bliskiej osoby.

Sądy w swoich orzeczeniach podkreślają, że za siłę wyższą uznaje się zjawiska o charakterze katastrofalnym wywołane przez naturę, ale nie tylko. Będą to również akty władzy publicznej oraz zdarzenia społeczne lub polityczne o dużej skali.

Na potrzeby Kodeksu pracy ustawodawca zawęził jednak to pojęcie do sytuacji związanych z pilnymi sprawami rodzinnymi. To na tej podstawie funkcjonuje dzisiejszy urlop siła wyższa.

Księgowi inFaktu Ocena Cena

Patryk Ciesielski

9.4 Znakomity

Cena od 239 zł netto / m-c

Zobacz ofertę

Damian Witczak

9.6 Znakomity

Cena od 280 zł netto / m-c

Zobacz ofertę

Dorota Wojciechowska

9.5 Znakomity

Cena od 300 zł netto / m-c

Zobacz ofertę

Zobacz wszystkich księgowych

Urlop siła wyższa – co to jest i jaka jest podstawa prawna

Urlop siła wyższa to płatne zwolnienie od pracy, z którego pracownik może skorzystać w związku z pilnymi sprawami rodzinnymi spowodowanymi chorobą lub wypadkiem, jeżeli niezbędna jest jego natychmiastowa obecność. Często określany też jako zwolnienie z powodu siły wyższej, wolne z tytułu siły wyższej lub urlop od siły wyższej.

Podstawą prawną tego uprawnienia jest art. 148 Kodeksu pracy, umieszczony w dziale dotyczącym czasu pracy. Przepis wprost stanowi, że pracownikowi przysługuje w ciągu roku kalendarzowego zwolnienie od pracy w wymiarze 2 dni albo 16 godzin z powodu działania siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, jeżeli niezbędna jest natychmiastowa obecność pracownika, a za czas tego zwolnienia zachowuje on prawo do 50% wynagrodzenia.

Co istotne, urlop siła wyższa nie jest tym samym co urlop na żądanie (art. 167 KP) – to dwa odrębne uprawnienia, o różnym wymiarze, różnej wysokości wynagrodzenia i różnym charakterze. Więcej o różnicach między nimi piszemy w dalszej części artykułu.

Urlop siła wyższa – od kiedy obowiązuje w Polsce

Przepis art. 148 KP nie istniał w polskim prawie pracy przed 2023 rokiem. Został wprowadzony ustawą z 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r., poz. 641). Obowiązuje od 26 kwietnia 2023 roku. 

Nowelizacja ta była konsekwencją wdrożenia do polskiego prawa dwóch unijnych dyrektyw dotyczących:

• przejrzystych i przewidywalnych warunków pracy w UE – dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1152 z 20 czerwca 2019 r.
• work-life balance, czyli równowagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów – dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1158 z 20 czerwca 2019 r.

W ramach tej samej nowelizacji w Kodeksie pracy pojawiły się również inne nowości korzystne dla pracowników i rodziców. Są to m.in. wydłużony urlop rodzicielski, wyższy zasiłek rodzicielski czy 5-dniowy urlop opiekuńczy.

Warto pamiętać, że urlop opiekuńczy – w przeciwieństwie do urlopu z tytułu siły wyższej – jest bezpłatny. Wlicza się do stażu pracy, i można go wykorzystać jednorazowo albo w częściach.

Od momentu wejścia w życie przepisu minęło już kilka lat, jednak – jak wskazują eksperci prawa pracy – urlop siła wyższa wciąż nie jest tak popularny i powszechnie znany jak urlop na żądanie, a jego stosowanie w praktyce bywa źródłem sporów interpretacyjnych.

Piotr Juszczyk
Główny Doradca Podatkowy inFaktu

Siła wyższa – ile dni urlopu przysługuje pracownikowi?

Zgodnie z art. 148 § 1 KP wymiar zwolnienia od pracy z powodu siły wyższej wynosi 2 dni albo 16 godzin w ciągu roku kalendarzowego. To pracownik decyduje, w jakiej formie chce korzystać z tego uprawnienia – w dniach czy w godzinach.

Co warto zapamiętać:

• wybór formy odbioru dokonywany jest raz – składając pierwszy w danym roku kalendarzowym wniosek o takie zwolnienie, a wybrany sposób rozliczania obowiązuje do końca danego roku
• limit odnawia się co roku – 1 stycznia pula 2 dni lub 16 godzin jest przyznawana na nowo
• niewykorzystane dni lub godziny nie przechodzą na rok następny – w przeciwieństwie do urlopu wypoczynkowego, urlop z tytułu siły wyższej przepada, jeśli nie zostanie wykorzystany do 31 grudnia

Ważne

Osoby zatrudnione w niepełnym wymiarze czasu pracy również mają prawo do tego zwolnienia, jednak wymiar godzinowy jest ustalany proporcjonalnie do wymiaru ich etatu, a niepełną godzinę zwolnienia zaokrągla się w górę do pełnej godziny.

Komu przysługuje urlop z tytułu siły wyższej?

Prawo do zwolnienia od pracy z powodu siły wyższej przysługuje przede wszystkim każdemu pracownikowi zatrudnionemu na podstawie umowy o pracę. Nie ma tu wpływu staż pracy, wymiar etatu czy rodzaj umowy. Prawo do urlopu z powodu siły wyższej powstaje od pierwszego dnia zatrudnienia.

Poza pracownikami w rozumieniu Kodeksu pracy analogiczne uprawnienie – na podstawie przepisów szczególnych – przysługuje również niektórym grupom służb mundurowych i zawodów, w tym m.in.:

• policjantom
• żołnierzom zawodowym
• strażakom Państwowej Straży Pożarnej
• funkcjonariuszom Straży Granicznej
• funkcjonariuszom Służby Więziennej
• funkcjonariuszom Krajowej Administracji Skarbowej
• nauczycielom (na podstawie Karty Nauczyciela, choć obowiązują ich pewne odrębne zasady)

Urlop siła wyższa nie przysługuje osobom wykonującym pracę na podstawie umów cywilnoprawnych. Mowa tu o umowach zlecenia, umowach o dzieło i kontraktach B2B (jednoosobowa działalność gospodarcza świadcząca usługi na rzecz innej firmy).

Zleceniodawca może – ale nie musi – umożliwić takiej osobie dodatkowy dzień wolny w podobnej sytuacji. Nie wynika to jednak z żadnego obowiązku ustawowego, a jedynie z dobrej woli lub wewnętrznych ustaleń.

Siła wyższa – powody i przykłady sytuacji uzasadniających urlop

Ustawodawca ograniczył zastosowanie urlopu z tytułu siły wyższej do pilnych spraw rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, w których niezbędna jest natychmiastowa, fizyczna obecność pracownika. Kluczowe jest tutaj słowo „natychmiastowa”. Urlop ten ma służyć reagowaniu na zdarzenia nagłe i nieprzewidywalne, a nie na sprawy, które można było wcześniej zaplanować.

Przykłady sytuacji, które mogą uzasadniać urlop siła wyższa:

• wypadek dziecka w szkole lub na placu zabaw, wymagający natychmiastowego dojazdu rodzica do placówki lub szpitala
• nagłe zasłabnięcie lub zawał rodzica, który wymaga natychmiastowego wsparcia lub obecności bliskiej osoby
• pożar, zalanie mieszkania lub inna nagła szkoda w domu wymagająca obecności pracownika
• nieoczekiwana hospitalizacja małżonka lub innego członka najbliższej rodziny
• konieczność natychmiastowego zorganizowania opieki nad dzieckiem, gdy stały opiekun (np. babcia) nagle zachorował i nie może się nim zająć

Przykłady sytuacji, które nie uzasadniają skorzystania z tego urlopu:

• wcześniej zaplanowana wizyta lekarska lub zabieg, o którym pracownik wiedział z wyprzedzeniem – na tego rodzaju sprawy urzędowe czy medyczne przewidziane są inne zwolnienia od pracy, np. na podstawie odrębnych przepisów o zwolnieniach okolicznościowych)
• planowana od dawna operacja bliskiej osoby, na którą można było zorganizować opiekę zastępczą lub skorzystać z urlopu wypoczynkowego
• rutynowe sprawy urzędowe czy administracyjne, których termin był znany z wyprzedzeniem

Ważne

W przypadku urlopu od siły wyższej decydujące jest to, czy zdarzenie było nadzwyczajne i nieprzewidziane, a obecność pracownika niezbędna od razu. Jeśli sprawa była wcześniej znana i zaplanowana, pracownik powinien skorzystać z innego rodzaju urlopu, np. urlopu na żądanie, urlopu wypoczynkowego lub urlopu bezpłatnego.

Urlop siła wyższa – ile jest płatny

Za czas zwolnienia od pracy z powodu siły wyższej pracownikowi przysługuje wynagrodzenie w wysokości 50% wynagrodzenia. To jedna z najczęściej wyszukiwanych informacji na temat tego urlopu i jednocześnie kluczowa różnica względem urlopu na żądanie. Z ten drugi przysługuje pełne, 100% wynagrodzenie.

Sposób obliczania wynagrodzenia za czas urlopu z tytułu siły wyższej oparty jest na zasadach analogicznych do wyliczania wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy. Jest tu jednak pewna modyfikacja:

• składniki stałe wynagrodzenia (np. wynagrodzenie zasadnicze, dodatek stażowy) – dzieli się miesięczną stawkę przez liczbę godzin do przepracowania w danym miesiącu, uzyskaną stawkę godzinową mnoży się przez liczbę godzin zwolnienia, a wynik dzieli przez 2, aby uzyskać 50% należnej kwoty
• składniki zmienne wynagrodzenia (np. premie, prowizje) – uwzględnia się je analogicznie jak przy wynagrodzeniu urlopowym, przyjmując jednak dane z bieżącego miesiąca, w którym przypada zwolnienie, a nie z 3 miesięcy wstecz, jak przy urlopie wypoczynkowym

Ze względu na niższe wynagrodzenie, niektórzy pracownicy zastanawiają się, czy w ogóle warto korzystać z tego urlopu, gdy dostępny jest jeszcze limit urlopu na żądanie. W praktyce jednak – biorąc pod uwagę, że urlop siła wyższa obejmuje jedynie 2 dni w roku – różnica w wysokości wynagrodzenia rzadko ma istotne znaczenie finansowe, a oba uprawnienia warto traktować jako uzupełniające się, a nie konkurencyjne.

Piotr Juszczyk
Główny Doradca Podatkowy inFaktu

Jak złożyć wniosek o urlop z powodu siły wyższej

Przepisy Kodeksu pracy nie przewidują sformalizowanego wzoru wniosku o urlop siła wyższa – co oznacza, że pracownik ma dużą swobodę w sposobie jego złożenia. Wniosek może mieć formę:

• pisemną – na papierze
• elektroniczną – np. e-mail, wiadomość w systemie kadrowym firmy
• w praktyce często również ustną lub przez SMS – przepisy nie wykluczają takiej formy, choć warto zachować dowód złożenia wniosku (np. treść wiadomości), na wypadek późniejszych nieporozumień

Kluczowy jest termin – wniosek trzeba zgłosić najpóźniej w dniu, w którym pracownik zamierza skorzystać ze zwolnienia. Nie trzeba więc uprzedzać pracodawcy z wyprzedzeniem, co ma sens, biorąc pod uwagę nagły charakter sytuacji, które uzasadniają ten urlop.

Jak napisać SMS o urlop siła wyższa – przykład

Ponieważ przepisy nie wymagają szczególnej formy, krótka, konkretna wiadomość SMS lub e-mail w pełni wystarcza. Przykładowa treść może wyglądać tak:

„Dzień dobry, ze względu na nagły wypadek [syna/córki/rodzica] muszę dziś skorzystać z 1 dnia zwolnienia od pracy z powodu siły wyższej (art. 148 KP). Proszę o potwierdzenie otrzymania wiadomości. [Imię i nazwisko]”

Warto podać w wiadomości podstawę prawną (art. 148 KP) oraz to, czy pracownik korzysta z całego dnia czy z określonej liczby godzin. Z pewnością ułatwi to pracodawcy prawidłowe rozliczenie nieobecności.

Wzór wniosku o urlop siła wyższa – co powinien zawierać

Jeśli pracodawca preferuje formę pisemną, wniosek o urlop siła wyższa powinien zawierać:

1. dane pracownika i pracodawcy
2. datę złożenia wniosku
3. wskazanie podstawy prawnej – art. 148 Kodeksu pracy
4. informację, czy pracownik korzysta z dni czy godzin zwolnienia oraz ich liczbę
5. podpis pracownika

Podanie szczegółowego opisu zdarzenia nie jest obowiązkowe (patrz kolejny punkt), ale wielu pracowników decyduje się na krótkie uzasadnienie, np. „w związku z nagłym wypadkiem dziecka”, co ułatwia ewentualną weryfikację przez pracodawcę.

Czy trzeba uzasadniać wniosek o urlop siła wyższa

To jedno z pytań, które budzi najwięcej niejasności. Przepisy nie nakładają na pracownika obowiązku przedstawienia dokumentów potwierdzających wystąpienie siły wyższej, np. zaświadczenia ze szpitala. Niemniej zgodnie z praktyką stosowania art. 148 KP pracodawca może poprosić pracownika o krótkie uzasadnienie wniosku. Dlaczego? Aby ocenić, czy sytuacja faktycznie kwalifikuje się jako siła wyższa w rozumieniu przepisu (czyli pilna sprawa rodzinna spowodowana chorobą lub wypadkiem, wymagająca natychmiastowej obecności).

W praktyce najczęściej wystarcza ogólne wskazanie powodu, np. „wypadek dziecka”, „nagła choroba matki” – bez podawania szczegółów medycznych czy danych osobowych osoby, której sytuacja dotyczy. Odmowa podania jakiegokolwiek uzasadnienia może jednak skłonić pracodawcę do dodatkowych pytań. W skrajnych przypadkach – nawet do zakwestionowania zasadności wniosku, jeśli okoliczności później okażą się nieprawdziwe.

Czy pracodawca może odmówić urlopu z powodu siły wyższej

To kolejne bardzo często wyszukiwane pytanie – i odpowiedź jest jednoznaczna: nie, pracodawca nie może odmówić udzielenia urlopu z tytułu siły wyższej, jeśli pracownik złożył wniosek w prawidłowej formie i we właściwym terminie (najpóźniej w dniu skorzystania ze zwolnienia). Zgodnie z art. 148 § 4 KP pracodawca jest obowiązany udzielić takiego zwolnienia na wniosek pracownika.

Jedyna sytuacja, w której pracodawca może w praktyce zareagować negatywnie, to uzasadnione podejrzenie, że przywołane okoliczności w ogóle nie noszą znamion siły wyższej w rozumieniu przepisu. Przykładowo pracownik przyznaje, że sprawa była od dawna zaplanowana. W takim przypadku pracodawca może odmówić zaklasyfikowania nieobecności jako urlopu siła wyższa. Nie może jednak odmówić udzielenia zwolnienia od pracy w ogóle, jeśli faktycznie zaszła sytuacja kwalifikująca się jako siła wyższa.

Pracownik korzystający z tego urlopu jest chroniony podobnie jak osoby wracające z urlopów rodzicielskich – zgodnie z odesłaniem do art. 186 KP, pracodawca nie może w związku ze skorzystaniem z tego uprawnienia stosować wobec pracownika niekorzystnego traktowania czy działań dyskryminujących.

Urlop siła wyższa a inne rodzaje urlopów – porównanie

Urlop z tytułu siły wyższej bywa mylony przede wszystkim z urlopem na żądanie, ponieważ oba służą reagowaniu na nieprzewidziane sytuacje. To jednak dwa odrębne uprawnienia, uregulowane w różnych przepisach.

Poniżej w tabeli znajdziesz porównanie obu zagadnień.

Warto też odróżnić urlop siła wyższa od urlopu opiekuńczego (art. 173 KP). Jest to 5 dni w roku, przeznaczonych na zapewnienie osobistej opieki członkowi rodziny lub osobie pozostającej we wspólnym gospodarstwie domowym z powodów medycznych.

Urlop opiekuńczy jest bezpłatny, ale nie wymaga wykazania nagłości zdarzenia – może dotyczyć np. zaplanowanej rekonwalescencji bliskiej osoby po operacji. Jest to więc urlop o innym charakterze: mniej nagły, ale dłuższy i bardziej elastyczny.

Rodzaje urlopów pracowniczych w Polsce – krótki przegląd

Urlop siła wyższa to tylko jeden z wielu rodzajów urlopów i zwolnień od pracy, jakie przewiduje polskie prawo pracy. Do najważniejszych należą:

• urlop wypoczynkowy – podstawowy, płatny urlop w wymiarze 20 lub 26 dni w roku, w zależności od stażu pracy
• urlop na żądanie – 4 dni w roku, wykorzystywane w ramach urlopu wypoczynkowego, bez konieczności podawania przyczyny
• urlop z powodu siły wyższej – 2 dni lub 16 godzin w roku, płatny w 50%, na pilne sprawy rodzinne spowodowane chorobą lub wypadkiem
• urlop opiekuńczy – 5 dni w roku, bezpłatny, na opiekę nad członkiem rodziny lub domownikiem
• urlop macierzyński, rodzicielski i ojcowski – związane z narodzinami lub przysposobieniem dziecka
• urlop wychowawczy – bezpłatny, długoterminowy, na opiekę nad małym dzieckiem
• urlop bezpłatny – udzielany na wniosek pracownika, na zasadach uzgodnionych z pracodawcą

Dodatkowy urlop w postaci zwolnienia z tytułu siły wyższej stanowi więc uzupełnienie i wzmocnienie katalogu uprawnień pracowniczych. Zapewnia pracownikom realne narzędzie na wypadek nagłych, kryzysowych sytuacji rodzinnych – bez konieczności sięgania po urlop wypoczynkowy czy urlop bezpłatny.

Podsumowanie

Urlop z powodu siły wyższej, uregulowany w art. 148 Kodeksu pracy, to relatywnie młode, ale ważne uprawnienie pracownicze, które daje realne wsparcie w nagłych, kryzysowych sytuacjach rodzinnych. Choć jego wymiar jest ograniczony do 2 dni lub 16 godzin w roku, a wynagrodzenie wynosi jedynie 50%, kluczową zaletą jest brak możliwości odmowy przez pracodawcę oraz minimalne wymogi formalne.

Wniosek o urlop z powodu siły wyższej można złożyć nawet w dniu skorzystania z urlopu, w dowolnej formie, w tym SMS-em czy e-mailem. Warto znać te przepisy, ponieważ – jak pokazują statystyki wykorzystania – wciąż niewielu pracowników zdaje sobie sprawę, że mają do tego prawo.

FAQ – najczęstsze pytania o urlop siła wyższa